ՀՀ Սահմանադրության 12-րդ հոդվածով պետությունը խթանում է բնական պաշարների պահպանությունն ու խելամիտ օգտագործումը։ Սակայն իրականում ձևավորվել և գործում է դրան հակասող մի համակարգ, որի շրջանակում նեղ մասնավոր շահերի սպասարկման նպատակով հիդրոկառույցների վնասման հաշվին վատնվում են ջրային ռեսուրսները՝ ի շահ մասնավոր շահառուների գերշահույթի։ Տասնամյակների ընթացքում այս գերշահավետ համակարգը ոչ միայն չի վերացվել, այլ շարունակաբար վերարտադրվել է։ Պատճառը պարզ է․ շահութաբերության պայմաններում իշխանությունն ու ընդդիմությունը, ըստ էության, ոչ թե հակադրվում են, այլ այն փոխանցում են միմյանց՝ գործելով որպես համատեղ շահակիցներ։ Այսպիսով, փոփոխվել են ոչ թե մեխանիզմները, այլ դերակատարները․ յուրացման համակարգի «էստաֆետան» փոխանցվել է ձեռքից ձեռք՝ պահպանելով նույն գործելակերպն ու նպատակները։ Արդեն շուրջ 20 տարի է, ինչ Ախուրյան գետից վերցվող ոռոգման ջուրը «Աջափնյա» և «Շիրակի» մայր ջրանցքների միջև բաշխող գլխամասային կառույցը (պատվարը), ինչպես նաև «Աջափնյա» ջրանցքի կարևոր հատվածը՝ փաստացի գտնվում են «Անի» ԲԲ մասնավոր ընկերության լիակատար կառավարման ներքո։ «Հովանավորող դերակատարների» կողմից նշանակված կառավարչի՝ «Անի» ԲԲ ընկերության միջոցով այս հիդրոհամակարգերը ապօրինաբար, մասնավոր շահերի սպասարկման նպատակով, մասնակի ապամոնտաժվել և վերակառուցվել են՝ վերածվելով ընկերությանը պատկանող հէկ-ի հիմնական հանգույցի։ Գետի հոսքը շուրջտարյա ռեժիմով պատվարից պարտադրված ուղղվում է դեպի «Աջափնյա» ջրանցք՝ ծառայելով հէկ-ի շահագործմանը։ Գետում ջրահոսքը կտրուկ սահմանափակվում է։ Մի քանի կիլոմետր հատվածում այն փաստացի ջրազրկվում է՝առաջացնելով բնապահպանական լուրջ խաթարում։ Էկոլոգիական թողքը պահպանվում է միայն վարարումների ժամանակ՝ տարեկան մոտ 80–90 օր։
Հիդրոկառույցների կամայական վերաձևման և ոչ նպատակային կառավարման հետևանքով «Աջափնյա» ջրանցքի սկզբնամասի մոտ 6 կմ հատվածով տարեկան տեղափոխվում է շուրջ 150 մլն խմ ջուր, մինչդեռ ոռոգման իրական պահանջը կազմում է ընդամենը մոտ 20 մլն խմ։ Փաստացի ջրանցքով հոսում է շուրջ 130 մլն խմ հավելյալ ջուր՝ առաջացնելով խոշորածավալ բնական կորուստներ, և միայն դրանից հետո է այն անցկացվում ՀԷԿ-ով ու կրկին թափվում գետ։ Օրենքը՝ ոռոգման համակարգերի օգտագործումը թույլատրում է բացառապես ոռոգման նպատակով, քանի որ ջրի հոսքի ավելացման հետ անխուսափելիորեն աճում են նաև բնական կորուստները։ Այդ պատճառով սահմանվում են կորուստների նորմեր, և այդ նորմերի շրջանակում ջրակորուստները փոխհատուցվում են պետության կողմից։ Ոռոգման հիդրոկառուցվածքները որպես ՀԷԿ-ի շահագործման միջոց ապօրինի օգտագործելու հետևանքով, ջրանցքի տվյալ հատվածում, ըստ «Շիրակ» ՋՕԸ-ի տեղեկանքի, ջրի կորուստը հասնում է տեղափոխվող ծավալի մոտ 15%-ին, այսինքն՝ տարեկան առնվազն 18 մլն խմ ջրի վատնում։ Այս ծավալները չեն հաշվառվում և գործնականում դուրս են մնում վերահսկման շրջանակներից, քանի որ ջրանցքի նման շահագործումը օրենքով արգելված է։ ՀԷԿ-ի ապօրինի շահագործման հետևանքով, ամենանվազ հաշվարկներով, տարեկան վատնվում է մոտ 350 մլն ՀՀ դրամ տնտեսական արժեք ունեցող ոռոգման ջուր, և այս պրակտիկան շարունակվում է տասնյակ տարիներ՝ անընդմեջ։ Ըստ էության, սա պետական ռեսուրսների հաշվին արագ հարստացման սխեմա է, որի գինը վճարում է պետությունը։
Պետական ռեսուրսների վատնման հաշվին մասնավոր շահութաբերության ապահովման սխեմայի գոյությունը ուղղակիորեն վերահաստատվում է նաև այն փաստով, որ պետության կողմից և ի շահ պետության՝ «Աջափնյա» ջրանցքը որպես ՀԷԿ օգտագործելու փորձերը դեռևս 1992–1994 թթ մերժվել են՝ որպես օրենքին հակասող։ Մինչդեռ նույն նախագծային լուծումները՝ նույն փաստաթղթերով և առանց պատշաճ վավերացումների, մասնավոր շահի դեպքում 2001 թ ընդունվել են որպես «հաստատված նախագիծ» և 2005 թ ծառայել ՀԷԿ կառուցելու իրավասության տրամադրման հիմք։ ՀԷԿ-ը կառուցվել է և 2009 թ․-ից շահագործվում է՝ շարունակաբար ընդլայնելով իր շահագործման ծավալներն ու արտադրվող էլեկտրաէներգիայի իրացման պայմանները։ Այսպիսով, օրենքով մերժված լուծումը դրվել է ՀԷԿ-ի հիմքում՝ ձևավորելով իրավաչափության իմիտացիա, որը տարիների ընթացքում փոխանցվել է իշխանությունից ընդդիմություն և հակառակը։ Այս համակարգի ձևավորման փուլերը կապվում են այն նույն քաղաքական միջավայրի հետ, որտեղ այսօր արդեն ձևավորվում են «ընդդիմադիր» դերակատարները։ Այսպես, Երևանի ավագանու «Մայր Հայաստան» ընդդիմադիր դաշինքի անդամ Մեսրոպ Մանուկյանը, ով՝ ըստ բաց աղբյուրների, հանդիսանում է իրենց ընտանիքին պատկանող «Անի» ԲԲ ընկերության ֆինանսական տնօրենը, 2026 թ․ Ազգային ժողովի ընտրություններին ընդառաջ՝ ընդգրկված է «Հայաստան» ընդդիմադիր դաշինքի ընտրացուցակում՝ 13-րդը։ Ակնհայտ է, որ ձևավորվում և վերարտադրվում են իշխանության և ընդդիմության միջև փոխշահավետության վրա հիմնված քաղաքական «անվտանգության բարձիկներ»։
Ներկայումս քաղաքական հովանավորչության դերը դառնում է որոշիչ գործոն, քանի որ մասնավոր ՀԷԿ-ի շահագործմամբ առաջացող ջրի հսկայածավալ կորուստները գրեթե հավասար են Ախուրյան գետի նույն ավազանում կառուցվող՝ շուրջ 95 մլն եվրո արժողությամբ Կապսի ջրամբարից ակնկալվող արդյունքին։ Փաստացի պետությունը հավելյալ ջրածավալների ամբարման նպատակով մի կողմից կատարում է խոշոր ներդրում, իսկ մյուս կողմից կորցնում է նույն ծավալի ջուր՝ վերածելով այդ ներդրումը ձևականության։ Սա արդեն ոչ միայն ապօրինություն է, այլ պետական քաղաքականության բացահայտ խեղաթյուրում։ Իրավապահ և վարչական լիազոր մարմինները այս ՀԷԿ-ի գոյությունը՝ տարբեր փուլերում, փորձել են հիմնավորել։ Սկզբում՝ «Անի» ԲԲԸ-ի կնքած, օրենքին կոպտորեն հակասող պայմանագրերով։ Վերջին մոտ տասը տարում՝ «Աջափնյա» ջրանցքի կառուցվածքներին չվերաբերող այսպես կոչված «սեփականության իրավունքներով»։
«Աջափնյա» ջրանցքի հիդրոկառուցվածքների նկատմամբ որևէ իրավունքի բացակայությունը հաստատվում է պաշտոնական տվյալներով։ Անշարժ գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման միասնական գրանցամատյանի տվյալների համաձայն՝ «Աջափնյա» ջրանցքի, այդ թվում՝ դրա սկզբնամասի մոտ 5,5 կմ հատվածի նկատմամբ որևէ գրանցված իրավունք առհասարակ գոյություն չունի, ինչը հաստատվել է նաև Կադաստրի կոմիտեի ղեկավարի 2022 թ․ պաշտոնական տեղեկանքով։ Միևնույն ժամանակ, նույն գրանցամատյանի տվյալները վկայում են, որ ընկերությանը վերագրվող այսպես կոչված «սեփականության իրավունքները» (իրավունքի վկայականներում նշված գույքերը) չեն առաջացել որևէ գույքի բաժանումից, այդ թվում՝ «Աջափնյա» ջրանցքից, և որևէ իրավաչափ առանձնացման հիմք չեն ունեցել։ Խնդիրը վերաբերում է օրենքի ուժով պետական նշանակության ջրային համակարգերին, որոնք օրենքով անօտարելի են և չեն կարող հանդիսանալ օտարման գործարքի առարկա։ Հետևաբար դրանց նկատմամբ իրավաչափ օտարում ոչ միայն տեղի չի ունեցել, այլև չէր կարող տեղի ունենալ․ դրանք շարունակում են մնալ պետության՝ օրենքով չփոխանցվող, սեփականություն։
Այս պայմաններում իրավականորեն անօտարելի պետական գույքը գործնականում յուրացվում և օգտագործվում է մասնավոր նպատակներով՝ ձևական «իրավունքների» հղումով՝ օրենքի և Սահմանադրության պահանջների բացահայտ խախտմամբ։ Ընդ որում, նույնիսկ այդ «իրավունքների» իմիտացիան չի ընդգրկում ՀԷԿ-ի կողմից փաստացի օգտագործվող բոլոր ենթակառուցվածքները։ Ավելին՝ «Աջափնյա» ջրանցքի նկատմամբ որևէ իրավական ակտ առհասարակ գոյություն չունի։ Այն չի հիշատակվում ո՛չ սեփականության վկայականներում, ո՛չ էլ կառավարության որևէ որոշմամբ։ Այսպիսով, պետական գույքը չի օտարվել, այլ ձևականորեն «օտարված» է ներկայացվել, և դրա հիմքով ստեղծվել է իրավական հիմքի իմիտացիայի վրա կառուցված սխեմա, որի միջոցով անօտարելի պետական գույքը գործնականում յուրացվում և օգտագործվում է որպես «մասնավոր»՝ առանց որևէ իրավական հիմքի՝ օրենքի և Սահմանադրության պահանջների բացահայտ խախտմամբ։ Այս սխեման շարունակվում է պատշաճ գործողությունների բացակայության հետևանքով, որի համար պատասխանատվություն են կրում թե՛ իշխանությունը, թե՛ «ընդդիմությունը»։
ՀՀ Սահմանադրությունը պարտավորեցնում է խթանել բնական պաշարների խելամիտ օգտագործումը (հ. 12) և երաշխավորում է սեփականության իրավունքը (հ. 60)։ Ներկայացված փաստական տվյալների պայմաններում ակնհայտ է, որ սահմանադրական այս պահանջները անտեսվում են, և չեն ապահովվում ո՛չ ռեսուրսների պահպանությունը, ո՛չ էլ սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը, այս դեպքում՝ նաև հենց պետական սեփականության նկատմամբ։ Քանի որ անտեսվում են գրանցամատյանի պաշտոնական տվյալները, որոնք հանդիսանում են իրավունքի ճանաչման միակ հիմքը և վկայում են, որ «Աջափնյա» ջրանցքի նկատմամբ որևէ գրանցված իրավունք գոյություն չունի։
Դիմումատուները պահանջում են պատասխանատուներից անհապաղ տալ իրավական և քաղաքական գնահատական և ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ՝ ջրային ռեսուրսների վատնման և պետական նշանակության գույքի անօրինական օգտագործման այս սխեման դադարեցնելու և օրենքի գերակայությունը լիարժեք վերականգնելու ուղղությամբ։
