Հ.Գ. Այս հետգրառումը հոդվածի սկզբում եմ գրում քանի որ վերջում գրելը այդքան էլ իմաստ չէր ունենա: Ժամանակը և դեպքերը ավելի արագ են ընթանում քան կալանավայրից իմ կարողությունը փաստաբանիս միջոցով մաս-մաս ուղարկել (իմ երրորդ դասարանի մակարդակի հայերեն գրությունները ուղարկում եմ աղջկաս, ով շատ դժվար գործ է կատարում` շտկելով քերականական և ուղղագրական սխալներ և ընդհանուր առմամբ խնբագրել): Երկու դեպք է տեղի ունեցել ապրիլի 21-ին և 23-ին, որոնք ուղակի կամ անուղակի առնչվում են հոդվածիս հետ: Առաջինը ԱԱԾ-ի կողմից հայտնաբերված և վնասազերծված հերթական “ահաբեկչական” խմբավորումն է, որը անհասկանալի ձևով կապվում է Սասնա Ծռերի և Ժիրայր Սեֆիլյանի հետ: ԱԱԾ-ի կողմից տրամադրված տեսահոլովակում ենթադրյալ ապագա ահաբեկիչը հարցաքննության ժամանակ հայտնում է, որ նպատակ է ունեցել պայթյուն կատարել Դալմա մոլում:  Ի պատասխան քննիչի հարցին, թե ի՞նչ նպատակով, այդ անձը պատասխանում է, որ ուզում էր “օգնել Սասնա Ծռերին”: Ինչպե՞ս օգնել: Ի՞նչ օգնել, ո՞վ է իրենցից խնդրել օգնություն և այլ բազմաթիվ հարցեր են ծագում: Պարզ է, որ Սերժ Սարգսյանը ևս 1 անգամ փորձում է ահաբեկչություն բառը զոռով կպցնել Սասնա Ծռերին և Ժիրայր Սեֆիլյանին: Հիասթափեցնեմ Սերժ Սարգսյանին որ չի կպնի այս անգամ ևս: Ուշագրավ է, որ 2016 թվականի հուլիսի 19-ին, ՊՊԾ գնդի գրավումից 2 օր անց, Սիվիլնեթ-ին տված իմ հարցազրույցում բացատրում եմ թե ինչու Սասնա Ծռերի գործուղությունը ահաբեկչություն չէ: Օրինակ եմ բերում թե ինչ կարող է համարվել ահաբեկչություն նշելով որ Դալա մոլում եթե պայթյուն կազմակերպվի, որտեղ անմեղ զոհերը անխուսափելի են, ապա անհերքելի է, որ այդ գործողության նպատակը և հետևանքը ահաբեկելն է: Երկրորդ դեպքը պատմական թավշյա հեղափոխության մեկնարկն է, որը սկսեց ապրիլի 23-ին: Մեկնարկ է քանի որ իշխանության օլիգարխիայի, կրիմինալի կազմալուծումը և արդար Հայաստանի հաստատումը հեղափոխության ապագա ամիսների և տարիների դժվարին գործը շարունակական է լինելու: Հաշվի առնելով հեղափոխության տրամաբանությունը և նրա առաջնորդի` Նիկոլ Փաշինյանի, ուղղակի և պարզ հայտարարությունը, որ առաջնակարգ գործերից է լինելու բոլոր քաղբանտարկյալների ազատ արձակումը, ապա առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ իմ այս հոդվածը քաղբանտարկյալների վերաբերյալ արդեն կարող է համարվել ժամանակավրեպ կամ ոչ անհրաժեշտ: Սերժ Սարգսյանի հրաժարականի յուֆորյայի ազդեցության տակ ես էլ մի պահ այդպես էի կարծում բայց ժամեր անց “սթափվելուց” հետո ավելի արժեվորեցի “հասարակական դատ”-ի գաղափարը քաղբանտարկյալներին գնահատելու և բնորոշելու համար, քանի որ օդի մեջ դեռ կախված են հետևյալ հարցերը` ո՞վ է քաղբանտարկյալ, ո՞վ և ինչպե՞ս պետք է որոշվի ում են ազատ արձակելու և ում ոչ: Կարծում եմ, որ այս գնահատման գործընթացը պետք է ինստիտուցիոնալացվի հիմնական “հասարակական դատարան”-ի ստեղծումով, որտեղ տարբեր իրավապաշտպան ներկայացուցիչներ դատավորի դեր կատարելով կորոշեն ովքեր են քաղբանտարկյալ:   Վերջերս քաղբանտարկյալների գոյության, ճանաչման և գնահատման հարցերը հանրային հնչեղության են արժանացել շնորհիվ լրատվական և հասարակական կազմակերպությունների ակտիվությանը, որտեղ իր ուրույն տեղն է գրավում Ժիրայր Սեֆիլյանի դատավճիռը: Սակայն քաղբանտարկյալների հարցի շուրջ փորձում են շփոթություն ստեղծել: Դա կատարվում է որոշ բարի կամեցողների անգիտության պատճառով, բայց ավելի վնասակար է իշխանական և վերպետական կառույցների միտումնավոր և ցինիկ հայտարարություններն, որոնք մնում են անպատասխան: Այս հոդվածով ցանկանում եմ բացահայտել սխալ, կարծրատիպային և միտումնավոր աղավաղված մոտեցումները քաղբանտարկյալների վերաբերյալ: Ինձ օգնելու են ԵՄ հայաստանյան ներկայացուցիչ` Պյոտր Սվիտալսկու, նոր ընտիր բրիտանացի նախագահ` Արմեն Սարգսյանի և Արդարադատության նախարար` պարոն Դավիդ Հարությունյանի վերջին ամիսներին տված պատասխանները իրեն ուղղված հարցին. Արդյո՞ք Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ: Եվ այսպես.

1. Քաղբանտարկյալը քաղաքական գնահատական է և ոչ իրավական: Դավիթ Հարությունյանը մարտի 22-ին Ազատության հետ իր հարցազրույցում ճշգրտորեն ասում է, որ “…այդ հասկացությունը (քաղբանտարկյալի) շատ հաճախ օգտագործվում է քաղաքական նպատակներով” և մեկ ուրիշ տեղ ասում է “…չկա նման իրավական հասկացություն ինչպես քաղբանտարկյալ…”: Բայց այս հայտարարությունը հակասում է պարոն Սվիտալսկու սեպտեմբերի 14-ին Ազատությանը տված հարցազրույցում: Սվիտալսկուն հարցրել են եթե քաղբանտարկյալներ կան Հայաստանում, որին նա պատասխանում է. “Այսպիսի հարցերում մենք հիմվում ենք ՄԻԵԴ-ի դատավճիռների վրա: …Ինչպես գիտեք, Հայաստանում չկա որևէ մեկը ով ՄԻԵԴ-ի կողմից գնահատվել է որպես քաղբանտարկյալ”: Ուշադրություն դարձրեք, որ սկզբում Սվիտալսկին ճիշտ  բնորոշում է տալիս, ՄԻԵԴ-ի (ինչպես բոլոր դատարանների) գործառույթը, որը դատավճիռ կայացնելն է: Սակայն հետո հակասում է ինքն իրեն ասելով, որ ՄԻԵԴ-ը չի գնահատել որևէ մեկին Հայաստանում որպես քաղբանտարկյալ: Եվս մեկ բացթողում է անում պարոն Սվիտալսկին մոռանալով ասել որ ՄԻԵԴ-ը ընդհանրապես ոչ մեկին (բոլոր 48 ԵԽ երկրներում) չի գնահատել որպես քաղբանտարկյալ, քանի որ ՄԻԵԴ-ը չունի քաղբանտարկյալ գնահատելու մանդատ: ԵԽ-ն ՄԻԵԴ-ին մանդատ է տվել դատավճիռ կայացնել, իրավական հիմունքների համաձայն, Կոնվեցիայից բխող մարդու իրավունքների և ազատությունների խախտումների հիման վրա: Քաղաքական գնահատական տալ և որոշել թե ով է քաղբանտարկյալ չի մտնում ՄԻԵԴ-ի իրավական գործառույթի մեջ, հետևաբար Դավիթ Հարությունյանը ճիշտ է ասում, երբ ասում է քաղբանտարկյալը իրավական հասկացություն չէ և պարոն Սվիտալսկին սխալ է կարծում, որ ՄԻԵԴ-ը (իրավական կառույց`դատարան) գնահատական է տալիս կամ էլ դատավճիռ կայացնում թե ով է քաղբանտարկյալ:
2. Ցանկացած անձ` քաղաքացիական ակտիվիստ կամ քաղաքական գործիչ, ՀԿ, լրատվական և լրագրող, կուսակցություն, բժիշկ և հավաքարար կարող է (ես կասեյի նույնիսկ պարտավոր է որպեսզի համարվի քաղաքացի) գնահատական տալ կամ այլ կերպ ասած կարծիք հայտնել թե ով է քաղբանտարկյալ: Ուշագրավ է, որ նույնիսկ “հանրահայտ իրավաբանական և քաղաքական փորձագետ” Դավիթ Հարությունյանը չունի ոչ մի պատրանք, որ իր “մասնագիտական” գնահատականը ընդհամենը հասարակ կարծիք է երբ նա ասում է “…նորից եմ ուզում կրկնել, (փաստորեն շատ է ասել) որպես Արդարադատության նախարար, իմ կարծիքն այն է, որ Հայաստանում քաղբանտարկյալներ չկան”: Այստեղ են ասում, որ “եթե ասելով է, դու էլ ասա”: Հետևաբար, եթե ինքը կարող է կարծիք հայտնել, դու էլ քոնը հայտնի:

Չկա որևէ օրենք, որևէ երկրում, որ սահմանափակում է անձի գնահատական տալու իրավունքը: Եթե այդպիսի օրենք լիներ, ապա կլիներ օրենք նշելով որ “ընտրյալները” կարող են գնահատական տալ: Այդ դեպքում կառաջանար լիցենզավորման հարց ինչպես որ կա փաստաբանների, հոգեբանների և այլ մասնագետների համար: Այս առումով շատ անհասկանալի է երբ Առավոտ լրատվականը հարցադրում է անում հետևյալ շեշտադրմամբ` “Թե լրագրողական կազմակերպություններն ի՞նչ առնչություն կարող են ունենալ որևէ մեկին քաղբանտարկյալ համարել-չհամարելու հետ` մենք այս թեմայով զրուցեցինք Խոսքի Ազատության Պաշտպանության Կոմիտեյի նախագահ Աշոտ Մելիքյանի հետ”: Պարոն Մելիքյանը շատ բարեկիրթ և հանգամանալից պատասխանում է (ես ավելի կտրուկ և կոպիտ կպատասխանեյի) “Քանի որ ՀԿ-ները առհասարակ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուներից մեկն է, կարող է իր դիրքորոշումն արտահայտել այս կամ այն հարցի շուրջ…որպես ակտիվ քաղաքացիներ, կազմակերպություն… շատ հաճախ մենք համարում ենք, որ պարտավոր է նույնիսկ դիրքորոշում ունենալ և արտահայտել:…Շատ ժամանակ քաղհասարակության կարծիքը այդ կազմակերպությունների միջոցով է հայտնվում:” Կարծիք հայտնելու կամ դիրքորոշում ունենալու ֆոբիան բնորոշ է ավտորիտար և բռնապետական համակարգերում: Հասարակ քաղաքացու պարագայում վախը որոշ չափով հասկանալի է: Չնայած եթե սոցհարցում անցկացվի Երևանի փողոցներում, ապա 5-ից 4-ը կասեն որ Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ: Անհասկանալի է որոշ ՀԿ-ների, քաղաքական կառույցների և ընդդիմադիր գործիչների վախը կարծիք կամ դիրքորոշում ունենալու հարցում: Իհարկե, նրանք չեն ասում, որ վախենում են “շեֆից” հետևաբար փորձում են կարծիք չունենալու համար արդարանալ հետևյալ պատճառաբանություններով` “դատավճիռը ստանանք և ուսումնասիրենք նոր դիրքորոշում կհայտնենք”, “դա մեր բնագավառը չէ, ամեն մարդ իր գործով պետք է զբաղվի”, “մենք փաստերին ծանոթ չենք”, “չենք կարող ասել քանի որ քաղաքական դրդապատճառները երբեք պաշտոնապես չեն դրվում դատական ակտերի հիմքում” և նմանատիպ այլ զվարճալի պատճառաբանություններ:

1. Թյուրըմբռնում կա որոշ “փորձագետների” մոտ (կամ միտումնավոր ապակողմնորոշում) որ իբր թե անձի գործողություններն կամ հայտարարություններն են որոշիչ իրեն քաղբանտարկյալ ճանաչման հարցում: Օրինակ` Դավիթ Հարությունյանը զարմանքով է ասում “տեսել եմ նաև նույն միջազգային կառույցների կողմից հրապարակված ցուցակ, որտեղ Նաիրի Հունանյանը ևս համարվել էր քաղբանտարկյալ: Ամեն ինչ կախված է, կներեք, չափանիշներից…”: Իր կարծիքով և չգիտես թե որ չափորոշիչների հիման վրա` Նաիրի Հունանյանը չի կարող համարվել քաղբանտարկյալ քանի որ իր արած արարքը բացառում է, որ նա կարող է միառժամանակ կամ դատավարության/դատավճռի կիրառման պայմաններում որևէ փուլում լինել նաև քաղբանտարկյալ: Դավիթ Հարությունյանը ճիշտ է ասում, որ ամեն ինչ կախված է չափորոշիչներից, բայց չի շեշտում որ չափորոշիրների համաձայն Նաիրի Հունանյանին չի համարվում քաղբանտարկյալ: Պատճառն այն է, որ գոյություն ունեցող բոլոր չափորոշիչները չեն անդրադառնում անձի արած արարքներին կամ հայտարարություններին որպես իրենց քաղբանտարկյալ ճանաչելու հիմք, այլ նայում են և հաշվի են առնում իշխանությունների վերաբերմունքը այդ անձի նկատմամբ: Եթե այդ վերաբերմունքը հիմնված է քաղաքական դրդապատճառների վրա, որի հետևանքով անձը տուժում է անիրավի արդար դատավարության բացակայությամբ, անհամաչափ դատավճռով, կամ անհիմն և չապացուցված մեղադրանքով, ապա այդ անձը քաղբանտարկյալ է:

Դավիթ Հարությունյանի կողմից չափորոշիչների վրա կասկած հարուցելու նպատակը պարզ է: Որպես ռեժիմի հեղինակավոր ներկայացուցիչ, ամեն գնով փորձում է վարկաբեկել չափորոշիչների տրամաբանությունը օրինակ բերելով չափազանց ծայրահեղ և հասարակության կողմից չընդունված Նաիրի Հունանյանին: Միառժամանակ, նա շատ լավ գիտակցում է, որ Նաիրի Հունանյանի արարքը չէ, որ նրան քաղբանտարկյալ գնահատականին է արժանացնում: Մյուս կողմից, չափազանց անհասկանալի է երբ իրավաբան, նախկինում իրավապաշտպան և ներկայիս Ազգային Ժողովի ընդդիմադիր պատգամավոր Էդմոն Մարուքյանը կոպիտ սխալ է թույլ տալիս երբ պատասխանում է Ժիրայր Սեֆիլյանի քաղբանտարկյալ լինելու մասին իրեն ուղղված հարցին ասելով. “Էն մասով, որ մասով, որ իր գործունեությունը կապված է քաղաքականության հետ` այո: Որ մասով, որ կապված չէ քաղաքականության հետ, գիտեք, որ տարաձայնություններ մենք ունենք: Այսինքն, այն հայտարարությունները, որոնք դատարանում արվում են զինված պայքարի իմաստով, ես, բնականաբար, դա քաղաքական գործունեություն չեմ կարող համարել:” Փաստորեն, պարոն Մարուքյանը թյուրըմբռնում ունի կամ էլ ընկել է Դավիթ Հարությունյանի միտումնավոր խեղաթյուրման մեջ կարծելով, որ անձը քաղբանտարկայլ է միայն այն դեպքում եթե իր “գործողությունը կապված է քաղաքականության հետ…” բայց եթե “…կապված չէ քաղաքականության հետ…Այսինքն, այն հայտարարությունները,…զինված պայքարի իմաստով…դա քաղաքական գործունեություն չէ…”, ապա այդ դեպքում քաղբանտարկյալ չէ: Այստեղ խոսքը գնում է նույն սխալ դիրքորոշման մասին, երբ անձի քաղբանտակյալ լինելու  հարցում ուշադրությունը շեղվում է դեպի անձի արած կամ ենթադրված արարքի վրա: Արդյունքում միտումնավոր մորացությամբ է տրվում այդ փաստը, որ քաղբանտարկյալ բնորոշվում է իշխանությունների վերաբերմունքի և/կամ գործողությունների հիման վրա: Ի տարբերություն Էդմոն Մարուքյանի, Նիկոլ Փաշինյանը նույն հարցին պատասխանելով ճիշտ շեշտադրում է կատարել երբ նշել իշխանությունների վերաբերմունքը, ասելով “Ժիրայր Սեֆիլյանի նկատմամբ անձնական վրեժխնդրություն է իրականացվել այն բանի համար, որ նա ապրիլյան պատերազմից հետո բարձրաձայնեց հայկական կողմի տարածքային կորուստների մասին:” Վրեժխնդրությունը իշխանությունների կողմից քաղաքական դրդապատճառներով անօրինական վերաբերմունք է և դա այն չափորոշիչն է, որը բնորոշում է քաղբանտարկյալ լինելը:

1. Մարդկության պատմության մեջ դեռ չի եղել մի պետություն որ ընդունի իր երկրում քաղբանտարկյալների գոյությունը: Միամիտ կլինի ակնկալել, որ Դավիթ Հարությունյանը կամ նորընտիր նախագահ Արմեն Սարգսյանը կընդունեն  Հայաստանում քաղբանտարկյալների գոյությունը: Նրանց պատասխանների տողատակերից կարելի է եզրակացնել ինչպես իշխանություններին “պարտադրել” ընդունել Հայաստանում քաղբանտարկյալների գոյությունը:

Դավիթ Հարությունյանը ասում է. “Ես չեմ ընդունում և նաև կարող եմ բացատրել ինչու, եթե Դուք ուշադիր նայեք, թե ինչպիսի ձևակերպումներ են և ում են  համարում քաղաքական բանտարկյալ Դուք կտեսնեք, որ գամման շատ լայն է` մեկի համար մեկ անձն է քաղբանտարկյալ, մյուսի համար` մեկ ուրիշը: Ես չեմ ընդունում, որ Հայաստանի Հանրապետությունում կան քաղբանտարկյալներ:” Մեկ նախադասության մեջ երկու անգամ ասում է, որ ինքը չի ընդունում (սա չհիմնավորված կարծիք է) և մեկ անգամ ասում է, որ կարող է բացատրել բայց այդպես էլ ամբողջ հարցազրույցի ընթացքում չի բացատրում: Հարցազրույցի մեկ այլ հատվածում ասում է, որ “Ամեն ինչ կախված է, կներեք, չափանիշներից…”: Այսինքն նա ընդունում է, որ ամեն ինչ կախված է չափորոշիչներից բայց միևնույն ժամանակ փորձում է շեղել ուշադրությունը էականից և սևեռել անձի վրա, ասելով “…ուշադիր նայեք, թե…ում են համարում քաղբանտարկյալ”: Դավիթ Հարությունյանի աճպարարության (շեղել ուշադրությունը որպեսզի չտեսնենք կարևորը) մեկ այլ օրինակ ևս. Նա ասում է “…որ գամման շատ լայն է` մեկի համար մեկ անձն է քաղբանտարկյալ, մյուսի համար` մեկ ուրիշը”: Փաստորեն, մեզ չհայտնելով, որ չափանիշներն է ինքը օգտագործում այդ գամմայի մեջ, նա անհասկանալի ձևով կարծիք է հայտնում. “Ես չեմ ընդունում, որ Հայաստանի Հանրապետությունում կան քաղբանտարկյալներ”: Պատահականություն չէ, որ Դավիթ Հարությունյանը “մոռանում” է 2001 թվականին Հայաստանի անդամակցությունը ԵԽ-ին և բնականաբար ԵԽԽՎ-ին: Գոնե որպես Արդարադատության նախարար պետք է տեղյակ լիներ, որ Հայաստանը պայմանագրորեն պարտավորվում է ենթարկվել, կիրառել և իրականացնել ԵԽԽՎ-ի որոշումները և բանաձևերը, ինչպիսինն է Բանաձև 1900 – “Քաղաքական Բանտարկյալ Հասկացությունը”: Պատահական չէ նաև, որ Բանաձևի ընդունումից հետո` 2012 թ. մինչ օրս, Արդարադատության նախարարությունը կամ որևէ այլ պետական կառույց չի հրապարակել այս Բանաձևը (անգլերեն բնօրինակը և հայերեն թարգմանությունը): Այդ իսկ պատճառով հանրությունը տեղեկացված չի Հայաստանի պայմանագրային պայմանավորվածություններից, որոնք կապված են քաղբանտարկյալների բնորոշմանը, ճանաչմանը և վերացմանը: Այդ պատճառով ես հանձն եմ առել Բանաձևի անգլերենից թարգմանության գործը, որպեսզի հանրությունը, ներառյալ Դավիթ Հարությունյանը և Արմեն Սարգսյանը դրանից օգտվեն: Հետաքրքիր է նաև, եվրոպական արժեհամակարգի կրող նորընտիր նախագահ Արմեն Սարգսյանի արտահայտությունները Հայաստանում քաղբանտարկյալների գոյության վերաբերյալ: Փետրվարի 22-ին 1.am-ին տրված հարցազրույցում նա չի հերքում Հայաստանում քաղբանտարկյլաների գոյությունը, ընդհակառակը ընդունում է. “Եթե հանրության մեջ, քաղաքացիական հասարակության մեջ կամ զանազան կազմակերպությունների մեջ, որոնք զբաղվում են մարդու իրավունքներով, հարցնեք, ապա նրանք Ձեզ ինչ որ ցանկ կտան”: Փաստորեն, ՀԿ-ները քաղբանտարկյալների “ինչ որ ցանկ” ներկայացրել են նրան, սակայն այդ ցանկերը նրան չեն “բավարարվել”: Հետևաբար, եթե տեղական ՀԿ-ները տրամադրեն մեկ միասնական ցանկ հիմնված ԵԽԽՎ-ի բանաձևի վրա դա անխոցելի և արժանահավատ կլինի Արմեն Սարգսյանի համար, ով նաև խոստովանել է. “Հանրապետության նախագահը պետք է այս հարցին շատ լուրջ ուշադրություն դարձնի նպատակ ունենալով բացառել Հանրապետությունում քաղբանտարկյալ երևույթը: Այս հարցը լուծելու համար շատ հստակ է, որ քննչական և դատական մարմինները պետք է համապատասխան բարձր որակ ունենան և լինեն իրենց բարձրության վրա:” Այս վերջին նախադասությամբ կարելի է ասել, որ Արմեն Սարգսյանը ոչ թե ընդունում է քաղբանտարկյլաների գոյությունը, այլ ուզում է բացառել դա և նույնիսկ գիտի թե, որ մարմիններն են մեղավոր: Մեզ հուշող մեկ այլ  բան է ասում Արմեն Սարգսյանը. “իհարկե խնդիրը պարզ չէ, որովհետև եթե այսօր հարցում անենք որևէ միջազգային կազմակերպության, դեռևս ես չեմ տեսել որ հայտարարի, որ այո, Հայաստանում այս ինչ անհատը քաղբանտարկյալ է”: Արմեն Սարգսյանը ճիշտ է այնքանով, որ միջազգային կազմակերպությունները չեն հայտարարել և դրա մեղավորը մեր տեղական ՀԿ-ներն են: Առանձին-առանձին մեր տեղական իրավապաշտպան կազմակերպությունները ամեն առիթ օգտագործել են բազմաթիվ միջազգային կազմակերպություններին և պետական կառույցներին ներկայացնելու քաղբանտարկյալների անուններ և ցանկեր, բայց դա ոչ միայն բավարար չէ այլ նաև անարդյունավետ է, քանի որ տարբեր ՀԿ-ների կողմից տարբեր ցանկերի ներկայացումը չի պարտադրում միջազգային կառույցներին անդրադառնալ Հայաստանում քաղբանտարկյալների հարցին: Հայերիս դժբախտություններից մեկն այն է, որ մենք կարծում ենք աշխարհը մեզ արդարություն է պարտք: Եվրոպական արժեհամակարգ կրող և մարդու իրավունքներով մտահոգված ԵՄ, ԵԽ, ԵԽԽՎ, ՄԻԵԴ և այլ արևմտյան կառույցներ և պետություններ շատ պրագմատիկ են հաճախ երկակի ստանդարտներ են կիրառում` գերադասում են իրենց շահերը արժեքների փոխարեն: Եթե իրենց շահերից բխեր քաղբանտարկյալների հարցը առաջին պլան մղել, որպեսզի ռեժիմի վրա ճնշում գործադրեին, ապա նրանք արած կլինեին առանց մեր միջամտության: Արևմուտքը այս պահին չի ուզում նեղել և անկյուն մղել Սերժ Սարգսյանին որպեսզի նա Ալիև կամ Լուկաշենկո չդառնա: Մենք պետք չէ նեղանանք, որ “մեր լավը չեն ուզում” այլ պետք է մտածենք “պարտադրելու” ուղղությամբ: Իսկ պարտադրելը կարելի է անել մի միջոցով` տեղական ՀԿ-ները միասնական հրավիրեն ԵԽԽՎ Մարդու Իրավունքների Հանձնաժողովին որպեսզի նրանք իրականացնեն “հասարակական դատ” կիրառելով իրենց իսկ ստեղծած Բանաձև 1900 և կազմել ցանկ Հայաստանում գոյություն ունեցող քաղբանտարկյալների    

• Երևի Դավիթ Հարությունյանը արդեն տեսել է Բանաձևի իմ թարգմանությունը և նման մի շարք հոդվածներս (Քաղբանտարկյալը քաղաքական գնահատական է ոչ իրավական, ՀԿ-ների առաքելությունը ԵՄ համաձայնագրի իրագործման հարցում,  Գրիգոր Լուսավորչից մինչ օրս Հայաստանում քաղաքական բանտարկյալների պակաս չկա) որտեղ պարզաբանում եմ  ինչ է քաղբանտարկյալ հասկացողությունը, ով կարող է “դատավորի” դերը կատարել և գնահատել անձի քաղբանտարկյալ լինելը, ինչպես դա կազմակերպել որպեսզի իշխանությունները պարտադրված լինեն դա ընդունել, ինչու օգտագործել բացառապես ԵԽԽՎ-ի բանաձև 1900 և ամենակարևորը` “հասարակական դատը” կայացնելու գաղափարը որպեսզի վերջնականապես որոշվի ով է քաղբանտարկյալ Հայաստանում: Երևի եմ ասում որովհետև վերջերս Դավիթ Հարությունյանը արդարադատության նախարարությունում կազմակերպել է ինչ որ լսումներ կամ կլոր սեղան որտեղ երևի քննարկվելու էին քաղբանտարկյալների վերաբերյալ հարցեր: Ես ծանոթ չեմ դեռ մանրամասնություններին քանի որ դա չի արվում հրապարակայնորեն ինչպես որ ես առաջարկել էի “հասարակական դատը” անել: Ես վստահ եմ, որ Դավիթ Հարությունյանի նպատակը “հասարակական դատի” գաղափարը փչացնելն է ինչպես որ Հիմնադիր Խորհրդարանի “ազգ-բանակ” հայեցակարգը աղավաղեց նորաթուխ պաշտպանության նախարարը: Այդ իսկ պատճառով այս պահից սկսած ահազանգում եմ, որ եթե իշխանությունների կողմից քննարկում կազմակերպվի քաղբանտարկյալների վերաբերյալ այն կտապալվի, քանի որ բացառվում է  իշխանության կամավոր ինքնադատապարտումը: Վստահորեն պնդում եմ, որ Դավիթ Հարությունյանը նպատակ ունի լսումներին իր կողմից ընտրովի հրավիրված անձանց և ՀԿ-ներին շփոթեցնի, ստեղծելով քաղբանտարկյալների բնորոշման չափորոշիչների շուրջ անհամաձայնություն: Արդյունքում հանդես կգան “միասնական հայտարարությամբ”, որ “գամման շատ լայն է”, ՀԿ-ները չեն կարողանա որոշել որ չափորոշիչները կիրառեն և Դավիթ Հարությունյանը կշարունակի պնդել իր կարծիքը, որ Հայաստանում քաղբանտարկյալներ չկան: Հորդորում եմ այս լսումներին մասնակցող անձանց և ՀԿ-ներին ծանոթանալ իմ առաջարկած “հասարակական դատին”, միաձայն պնդեն և պահանջեն Դավիթ Հարությունյանից, որ բացառապես օգտագործվի ԵԽԽՎ-ի բանաձև 1900, ապահովի ենթադրյալ քաղբանտարկյալների և նրանց շահերը պաշտպանող անձանց ներկայությունը:

     

• Դավիթ Հարությունյանը չափազանցնում երբ ասում է, որ քաղբանտարկյալների բնորոշման չափորոշիչների գամման շատ լայն է: Ընդհակառակը եթե նայենք այդ չափորոշիչների նպատակին և սկզբնաղբյուրին կտեսնեք, որ դա մեկն է` իշխանությունների վերաբերմունքը կալանավորի նկատմամբ դրսևորված է քաղաքական դրդապատճառներով: Միջազգային Համաներում (ՄՀ) – Amnesty International հայտնի միջազգային և հեղինակավոր իրավապաշտպան կազմակերպության չափորոշիչները ամենաընդգրկունն են և հեշտությամբ կիրառելի: Այդ իսկ պատճառով, իրավապաշտպանների մեծամասնությունը նախընտրում է ՄՀ չափորոշիչները: ՄՀ-ը բաժանում է քաղբանտարկյալներին երկու մասի: Առաջին խումբը ուժ չի կիրառել քաղաքական նպատակների համար հետևաբար համարվում է խղճի բանտարկյալ (ինչպիսիք են Գևորգ Սաֆարյանը, Ժիրայր Սեֆիլյանը, Անդրեաս Ղուկասյանը, ես և շատ ուրիշներ): Նրանց ազատ արձակելը պահանջվում է անհապաղ և անմիջապես: Քաղբանտարկյալների երկրորդ խմբում նրանք են, ովքեր քաղաքական նպատակների համար ուժ են կիրառել ներառյալ զինված ապստամբություն: Այս խմբի նկատմամբ ՄՀ-ն անհապաղ ազատ արձակում չի պահանջում, քանի որ կարող հնարավոր է քրեորեն պատժելի արարք կատարած լինեն: Սակայն, եթե նախնական կալանքը անօրինական լինի, դատավարությունը` անարդար, դատական ընթացակարգերը խախտվեն, եթե խտրական մոտեցում լինի կամ անհամաչափ պատիժ, ապա այդ դեպքերում ՄՀ-ը կպահանջի անհապաղ ազատում կամ վճռի վերանայում:

    Արմեն Սարգսյանը նույնպես հղում է անում ՄՀ չափորոշիչներին առանց ՄՀ անունը տալու ասելով. “քաղբանտարկյալը անհատ է, որ…կարելի է բաժանել երկու մասի: Այն անհատին, որ իր խղճի ու խիղճ ասելով հասկանում են և քաղաքական համոզմունքներ…, որի համար ինքը պատժվում է, իհարկե, հաճախ քաղբանտարկյալ են համարում նաև անհատների, որոնք ելնելով ինչ-որ սկզբունքներից անհամաչափ ուժ են կիրառում ինչ-որ նպատակի համար:” Ուշադրություն դարձրեք, որ Արմեն Սարգսյանը և Դավիթ Հարությունյանը շատ են սիրում օգտագործել “ինչ-որ” բառը նպատակ ունենալով արժեզրկել “ինչ-որ” բառ-ին հաջորդող գաղափարը և անլրջություն վերագրել դրան: Կարող ենք արձանագրել նաև, որ Արմեն Սարգսյանը բացահայտորեն հայտարարում է Սասնա Ծռերը քաղբանտարկյալ են, քանի որ նրանք “…ելնելով ինչ-որ սկզբունքներից անհամաչափ ուժ են կիրառում ինչ-որ նպատակի համար”: Սասնա Ծռերի սկզբունքները և նպատակը պարզ են բոլորին`ազատություն, անկախություն, ապագաղութացում, արդարություն, համակարգափոխություն և այլն: Իսկ իրենց ընտրած մեթոդը ապստամբությունն էր: Ինչ վերաբերվում է Արմեն Սարգսյանի գնահատականին, որ “անհամաչափ” ուժ են կիրառել, դա իհարկե իր սուբյեկտիվ կարծիքն է, որն իրավունք ունի արտահայտելու, բայց դա ՄՀ չափորոշիչների մաս չի կազմում: “Համաչափ” կամ “անհամաչափ” լինելը չի փոխում Սասնա Ծռերի քաղբանտարկյալ լինելու փաստը: Արմեն Սարգսյանը մի կողմից անուղղակիորեն ընդունում է, որ Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ, մյուս կողմից ապահովագրում է ինքն իրեն “պահանջելով” որ միջազգային կազմակերպությունները հայտարարեն քաղբանտարկյալների գոյության մասին, ակնարկելով որ այդ դեպքում ինքն էլ լիաթոք կհայտարարի, որ Հայաստանում կան քաղբանտարկյալներ: Նույնիսկ եթե ՄՀ հայտարարություն անի Հայաստանում առկա քաղբանտարկյալների մասին, ապա իշխանությունները դա չեն ընդունի, հաշվի առնելով Դավիթ Հարությունյանի խոսքը` “չկա նման իրավական հասկացությունը ինչպես քաղբանտարկյալ…”: Հետևաբար նա շատ հանգիստ կարող է ասել, որ չի ընդունում որևէ իրավապաշտպան կազմակերպության հայտարարություն: Այս ցինիկ վերաբերմունքի վառ ապացույցն է վերջին ժամանակներում Դավիթ Հարությունյանի կողմից հնչեցված արհամարական արտահայտությունները Ազատության Տուն (Freedom House) կազմակերպության տարեկան զեկույցում արտահայտված կարծիքին, որ Հայաստանը ավտորիտար ?